İKLİM
Atmosfer olaylarının uzun yıllar gösterdiği ortalama duruma (en az 40-50 yıl) iklim bilimi tarafından incelenir.
İklim geniş sahaları kapsar,
Uzun süreli hava olaylarını inceler.
İklimde değişkenlik az.
İklimde kurak, yağışlı, soğuk,gibi ifadeler kullanılır.

ATMOSFER

Yeryüzünü saran hava tabakasına atmosfer denir.
Atmosferin kalınlığı yerden itibaren 560 kadar uzanır.
Atmosferin tabakalarını belirleyen en önemli faktör sıcaklıktır.
Yerçekimi dolayısıyla havanın yeryüzüne yaptığı ağırlık “hava basıncı” olarak tanımlanır. Atmosferi oluşturan hava kütlesinin %99’u 32 altındadır.

ATMOSFERİN ÖZELLİKLERİ
Gazlardan oluşmuştur.
Bu gazların %78 i azot
%21 i oksijen
%1 i karbondioksit, su buharı, ozon gazı ve asal gazlardır.
Karbondioksit, su buharı ve ozon gazı miktarı yere ve zamana göre değişen gazlardır.

Kalınlığı ekvatordan kutuplara azalır. Nedeni;
Yerçekimi
Çizgisel hız
Sıcaklık
Daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısındığı için yerden yükseldikçe sıcaklık her 200 m.de 1 derece azalır.
Yoğunluğu en dıştaki katmana doğru azalır.

Atmosferin Katmanları

Troposfer
Yer yüzeyinden 11-12 km yüksekliğe kadar sıcaklık yükseklikle azalır.
Hava olaylarının büyük bölümü bu tabaka içerisinde görülür.
Kalınlığı (troposferin bittiği seviye “tropopoz” kutuplarda 8, ekvatorda 16 km. civarındadır ve mevsimlere göre değişiklik gösterir.
Kuvvetli hava akımları yani jet stream rüzgarları bu seviyeler civarındadır.

Atmosferi oluşturan gazların % 75-80’i bu tabaka içerisinde yer alır. Yapısı tamamen yer radyasyonuna bağlı olarak değişir.
Su buharının %99’u troposfer tabakasında yer alır. Su buharı konsantrasyonu enlemlere göre değişiklik gösterir ve büyük bölümü tropik enlemlerde yer alır. Su buharı solar enerjiyi ve yerden gelen termal radyasyonu absorbe ederek sıcaklığın ayarlanmasında önemli rol oynar.
Sıcak hava yükselme, soğuk hava çökme eğiliminde ise bu troposferde bir noktadaki daha fazla hava hareketi demektir ve bu da türbülans anlamına gelir. Bundan dolayı meteorolojistler troposferi mükemmel karışım olarak tanımlarlar. Eğer troposfere kirlilik ilave edilirse, atmosfere karışan bu kirleticiler birkaç gün ya da birkaç hafta sonra asit yağmurları vb. olarak yere geri dönecektir. Bu troposferin kendi kendini temizleme mekanizmasıdır.

Troposferin üstünde 17-30 arasındaki tabakadır.
İklim olayları görülmez.
Sıcaklık değişimi azdır.

Stratosfer

Ozonosfer
Ozon tabakasının iki önemli işlevi vardır:
Birincisi yeryüzündeki temel ısı dengesine yardımcı olmak,
ikincisi zararlı UV radyasyonunun yeryüzüne ulaşmasına engel olmak.
Ozon her iki işlemi de stratosfer tabakasında gerçekleştirir.
Ozonun yok olması ya doğal (UV radyasyon veya moleküllerin çarpışması) ya da insan kaynaklıdır (kloraflorakarbonlar, vs.).

Termosfer
80- 90 üzerinde uzanır.
Hava çok incedir.
Sıcaklık yükseklikle artar, sıcaklık çok yüksektir, burada ultraviyole radyasyonu ısıya dönüşmektedir. Bu tabakada sıcaklık 2000 dereceye kadar ulaşmaktadır.
100-200 atmosferdeki temel bileşenlerden nitrojen ve oksijen bulunmaktadır. Oksijen UV radyasyonunu absorbe etmektedir ve büyük miktarda kinetik enerji ortaya çıkmaktadır.

Termosfer tabakası ikiye ayrılır: İyonosfer ve Eksosfer.
İyonosfer
Bu tabaka termosferin alt bölümüdür,
80 ila 550 km arasında yer alır.
Gaz partikülleri güneşten gelen ultraviyole ve X-ray radyasyonunu absorbe eder.
Gaz partikülleri elektrik yüklenir (iyonlar). Radyo dalgaları bu seviyeden yeryüzüne döner.

Eksozfer
Eksozfer yer yüzeyinden oldukça uzak mesafede bir bölgedir.
550 binlerce kilometreye kadar uzanır, genellikle uydular bu bölgede bulunur.
Bu bölge yeryüzü atmosferi ile gezegenler arası uzayda bir geçiş zonu olarak adlandırılır.

ATMOSFERİN FAYDALARI
İklim olayları meydana gelir.

Güneşten gelen ve canlılar için zararlı olan ışınları süzer.

Dünyamızla birlikte dönerek sürtünmeden doğacak yanmayı önler.
Hayat için gerekli gazları bulundurur.

Meteorların yeryüzüne düşmesini engeller.

Dünyamızın aşırı ısınmasını ve soğumasını önler.

Güneş ışınlarının dağılmasını sağlayarak, gölgede kalan yerleri de aydınlatır.

İKLİM ELEMANLARI

SICAKLIK

SICAKLIĞI ETKİLEYEN KOŞULLAR
Güneş ışınlarının yere değme açısı
-enlem
-mevsimler
-günün saatleri
-bakı ve eğim

Yükselti
Nemlilik
Kara ve denizlerin ısınma özelliği
Okyanus akıntıları
Rüzgarlar
Yüzeyin özelliği

a) Güneş ışınlarının yere düşme açısı dünyanın şekline göre değişir.
Dünyanın şekli nedeniyle güneş ışınları Ekvator’a yıl boyunca dik ve dike yakın açıyla gelirken, kutuplara doğru daha küçük açıyla gelmektedir. Işınların atmosferde aldığı yol uzadıkça yeryüzüne gelen enerji miktarı da azalmaktadır.
1. Güneş Işınlarının Düşme Açısı

b) Güneş ışınlarının yere düşme açısı günün saatine göre değişir.
Dünyanın günlük hareketi nedeniyle Güneş ışınlarının yere düşme açısı gün içinde değişir. Işınlar öğle saatinde daha büyük açıyla yere ulaştığından ısıtma derecesi artar. Yalnız günün en sıcak saati 13.00-14.00 arasındadır. Bunun nedeni o ana kadar birikmiş sıcaklık değeridir.

c) Güneş ışınlarının yere düşme açısı mevsimlere göre de değişir.
Eksen eğikliği ve yıllık hareket nedeniyle Dünya’nın Güneşe olan konumu yıl içinde sürekli değişmektedir.
Güneş ışınları 21 Haziran’da Kuzey Yarımküre’ye, 21 Aralık’ta Güney Yarımküre’ye daha büyük açıya gelir. Işınların açısı büyüdükçe yere ulaşan enerji miktarı da artmaktadır.

d) Güneş ışınlarının yere düşme açısı yer şekillerinin bakı durumuna ve eğimine göre değişir.
Güneşe dönük yamaçlar daha çok ısınır. Bu durum yarımkürelere göre değişir. Kuzey Yarımkürede güney yamaçlar, Güney Yarımkürede kuzey yamaçlar daha çok ısınmaktadır.
Güneş ışınlarının bir yüzeye dik veya eğik gelmesi gelen enerji miktarını etkilemektedir.
Işın demeti eğik geldiği zaman daha çok yansımaya uğrar. Ayrıca daha geniş bir alanı ısıtmak zorunda kaldığı için birim alana düşen enerji miktarı azalır. Dik gelen ışınlar daha çok ısıtır.

Atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısınmaya başlar. Bu yüzden yükseldikçe sıcaklık ortalama olarak her 200 m.de 1°C azalır.
Aşağıdakilerden hangisi yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisine örnek gösterilebilir?
Bitkilerin kutuplara doğru kuşaklar oluşturması
B) Temmuz ayında Asya’nın Avrupa’dan sıcak olması
Alçak enlemlerde ürünlerin olgunlaşma süresinin daha kısa olması
Ankara’nın ortalama sıcaklığın Erzurum’dan yüksek olması
E) Kuzey Yarımkürede güneye bakan yamaçların daha sıcak olması
2. Yükselti

ÖRNEK :
1200 m yükseklikteki bir yerde hava sıcaklığı 6°C olarak ölçülmüştür. Diğer şartlar eşitse aynı anda deniz seviyesinde sıcaklığın kaç derece olması beklenir?

A)0 B)6 C)10 D)12 E)18

Gerçek sıcaklık
Yer şekilleri yani yükselti hesaba katılır.
İndirgenmiş sıcaklık
Yükseltiler yok sayılır sıcaklıklar deniz seviyesine indirilir.
10 C
9 C
8 C
7 C
6 C
5 C
-1 C
11 C
6 C
8 C
9 C
10 C
7 C
Düşük sıcaklık adacığı
Yüksek sıcaklık adacığı
Gerçek sıcaklık
İndirgenmiş sıcaklık

Havadaki nem, fazla ısınmayı ve soğumayı engellediği için nemin fazla olduğu alanlarda günlük ve yıllık sıcaklık farkı azdır. Nemin fazla olduğu yerlerde iklimin ılıman olmasının nedeni budur. Örneğin; nemli olan Rize’de günlük sıcaklık farkı nemin az olduğu Konya’dan daha az olmaktadır.
3. Nem

ÇÖL İKLİMİ

EKVATORAL İKLİM

Kara ve denizlerin ısınma özellikleri farklı olduğu için, karalar denizlere oranla daha çabuk ısınır ve daha çabuk soğurlar. Denizlerde mevsimlik sıcaklık farkı azdır. En yüksek ve en düşük sıcaklıklara karalarda rastlanır.

Enlem etkisiyle Ekvator’dan gelen akıntılar sıcaklığı arttırırken, kutuplardan gelen akıntılar ise sıcaklığı düşürmektedir. Akıntılar geldikleri bölgelerin iklimleri üzerinde etkili olurlar. Aynı enlem üzerindeki karaların doğu ve batı kıyılarının sıcaklıklarının farklı olmasına yol açarlar.
Örneğin; Gulf stream sıcak su akıntısı, İngiltere ve Batı Avrupa kıyılarında ılıman bir iklimin etkili olmasını sağlar.
4. Kara ve Denizler
5. Okyanus Akıntıları

OKYANUS AKINTILARI

Sıcak rüzgarlardan etkilenen yerlerde sıcaklık yükselirken, soğuk rüzgarların etkisinde kalan alanlar da ise sıcaklık düşmektedir. Kuzey Yarımkürede güneyden esen rüzgarlar sıcak, kuzeyden esen rüzgar soğuk etkiye sahiptir. Bu durum enlem etkisiyle açıklanabilir.

Kara ve denizlerin dağılışı yeryüzündeki sıcaklığın dağılışını etkilemektedir. Her iki yarımkürede de denizler karalardan fazladır. Ancak Kuzey Yarımkürede karalar (%39), Güney Yarımküre’den (%19) daha fazladır. Buna bağlı olarak Kuzey Yarımküre’de yıllık sıcaklık ortalaması, nüfus sayısı, yıllık basınç farkı Güney Yarımküre’den daha fazladır.
7. Rüzgarlar
4. Kara ve Denizlerin Dağılışı

DÜNYA YILLIK İZOTERM HARİTASI
En yüksek sıcaklıklara dönenceler civarındaki karaların iç kısımlarında rastlanır. (dinamik alçalıcı hava-nem azlığı)
En yüksek sıcaklıklara K.Y.K.de rastlanır (karaların oranı)
En düşük sıcaklıklara kutuplar çevresindeki karalar üzerinde rastlanır. (enlem ve karasallık)
Yüksek enlemlerde kıtaların batı ve doğu kıyılarının sıcaklığı farklıdır (okyanus akıntıları)
İzoterm eğrilerinin uzanışı paralellere uymaz. (kara ve deniz dağılımı- okyanus akıntıları)Bu durum kuzey yarım kürede karaların daha fazla olmasına bağlı olarak daha belirgindir.
Karasallık, denizellik ve okyanus akıntılarının etkisiyle Termik ekvator Yer ekvatorundan sapmalar gösterir.

DÜNYA TEMMUZ AYI İZOTERMİ
Kuzey yarım küre güney yarım küreden daha sıcaktır. (Mevsim etkisi-güneş ışınlarının düşme açısı- eksen eğikliği)
En sıcak yerler kuzey yarımkürede yengeç dönencesi civarındaki karaların iç alçalıcı hava hareketleri-nem azlığı)
En soğuk yerler güney yarım kürede Antarktika kıtası üzerindedir. (Mevsim etkisi-güneş ışınlarının düşme açısı- eksen eğikliği)

DÜNYA OCAK AYI İZOTERMİ
Güney yarım küre kuzey yarım küreden daha sıcaktır. (Mevsim etkisi-güneş ışınlarının düşme açısı- eksen eğikliği)
En sıcak yerler güney yarımkürede oğlak dönencesi civarındaki karaların iç alçalıcı hava hareketleri-nem azlığı)
En soğuk yerler kuzey yarım kürede kutba yakın yerlerdeki karalar üzerindedir. (Mevsim etkisi-güneş ışınlarının düşme açısı- eksen eğikliği-karasallık)

Sıcaklığı Etkileyen Koşullara Örnekler

Sinop’ta sıcaklığın Antalya’dan düşük olması
?
Enlem

Türkiye’nin Norveç’ten sıcak olması
?
Enlem

Erzurum’un Ankara’dan soğuk olması
?
Yükselti

Kars’ın indirgenmiş sıcaklığı ile gerçek sıcaklığı
arasındaki farkın fazla olması
?
Yükselti

İzmir’deki yıllık sıcaklık farklarının Konya’dan
az olması
?
Nem-Deniz etkisi

Çöllerde günlük sıcaklık farklarının fazla olması
?
Nem

Sibirya’da yıllık sıcaklık farklarının fazla olması
?
Karasallık

Karadeniz kıyılarında yıllık sıcaklık farklarının
az olması
?
Nem-Deniz Etkisi

Ekvatorda günlük ve yıllık sıcaklık farklarının
az olması
?
Nem-Enlem

Torosların aynı yükseltideki her iki yamacındaki
bitki örtüsünün farklı olması
?
Bakı

Ekvatordan kutuplara bitki örtüsünün kuşaklar
oluşturması
?
Enlem

Ekvatorda kalıcı karlara rastlanması
?
Yükselti

İsveç’teki kalıcı kar sınırının İtalya’dan alçakta
olması
?
Enlem

Bir dağın yamaçlarında yağmur yağarken
zirvesinde kar yağması
?
Yükselti

İngiltere’nin batı kıyılarının aynı enlemdeki
Kanada’nın doğu kıyılarından sıcak olması
?
Okyanus Akıntıları

Sabahları sisin yoğun olması
?
Dünyanın eksen hareketi

Kışın sisin yoğun olması
?
Dünyanın yıllık hareketi

Akdeniz Bölgesinden Marmara Bölgesine doğru
Maki sınırının alçalması
?
Enlem

Akdeniz bölgesindeki dağların güney
Yamaçlarında kar erimelerinin kuzey yamaçlara
göre daha erken başlaması
?
Bakı

Türkiye’de buzulların oluşturduğu şekillere
rastlanması
?
Yükselti

Normal koşullarda, günlük hava sıcaklığının en düşük olduğu zaman, Güneş’in doğma zamanıdır.

Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?
Gündüzleri alınan ısının yetersizliği
Yeryüzünün gece boyunca ısı kaybetmesiyle
Geceleri atmosferde nem oranının artmasıyla
Gece-gündüz sıcaklık farkının artmasıyla
E) Geceleri hava basıncının düşmesiyle

Türkiye’de, Kuzey’den esen rüzgarlar hava sıcaklığını düşürür, Güney’den esen rüzgarlar ise yükseltir.

Bu gözlem, sıcaklıkla neyin ilişkisine örnek olabilir?
A) Yer şeklinin B) Yükseltinin
C) Boylamın D) Enlemin
E) Basıncın

Aşağıdakilerden hangisi, bakı etkisinin bir sonucu olarak, Güneş’e dönük yamaçlarda görülen bir durum değildir?
Havanın daha sıcak olması
Orman sınırının daha yüksek olması
Güneşlenme süresinin daha uzun olması
Aynı tür bitkilerde olgunlaşma süresinin daha kısa olması
E) Akarsu rejimlerinin daha düzenli olması

Aşağıdakilerden hangisi, yeryüzünde sıcaklığın enleme göre değiştiğine bir örnektir?
Çöllerin dönenceler çevresinde yer alması
Sibirya’nın dünyanın en soğuk yerlerinden biri olması
Bitkilerin geniş yapraklılar ve iğne yapraklılar şeklinde kuşaklara ayrılması
Okyanusların batı kıyısının genellikle doğu kıyılardan sıcak olması
E) Kalıcı karların yüksek dağlar üzerinde yer alması

Yukarıda iki kentin aylık ortalama sıcaklık grafiği verilmiştir.

Bu kentlerin Kuzey Yarımküre’de yer aldığını söyleyebilmek için aşağıdakilerden hangisi kanıt gösterilebilir ?
Sıcaklığın bütün yıl sıfır derecenin üstünde olması
Sıcaklığın en yüksek değerine yedinci ve sekizinci aylarda ulaşması
sıcaklık eğrilerinin yılda iki kez kesişmesi
Dördüncü ve onuncu ay sıcaklık değerlerinin birbirine yakın olması
Yedinci ve sekizinci ay sıcaklıklarının eşit olması
◦C
Aylar
10
20
30
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Atmosferde yol alan bir balonun sıcaklık değişim grafiği yanda verilmiştir.
10
5
0
-5
-10
Atmosferde yükseldikçe her 100 metrede hava sıcaklığı 0,5 derece azaldığına göre, bu balonun yerden yüksekliğinin değişimini gösteren grafik aşağıdakilerden hangisidir ?
Yükseklik
Yol
A)
Yükseklik
Yol
B)
Yükseklik
Yol
C)
Yükseklik
Yol
D)
Yükseklik
Yol
E)

Deniz düzeyinden yukarı çıkıldıkça atmosferin yoğunluğu azaldığına göre, denizden yüksekliği fazla olan bir yerde aşağıdakilerden hangisi gözlenir ?
Sıcaklığın fazla olması
Gökyüzünün kapalı olması
Sürekli rüzgar olması
Havanın çabuk ısınıp soğuması
Atmosferde su buharının artması

Aşağıdaki haritada meridyenlerin an sıcak noktalarını
birleştiren Termik Ekvator ile Yer Ekvator’u görülmektedir
I. Okyanus akıntıları
II. Sürekli rüzgarlar
örtüsü

Termik Ekvatoru, Yer Ekvatorundan sapmalar göstermesi;
Etmenlerinden hangileri ile açıklanabilir ?

I ve II B) I ve III C) I ve IV D)II ve III
E) III ve IV
Yer Ekvatoru

Aşağıdaki Dünya yıllık izoterm haritasında, Ekvator’dan kuzeye ve güneye gittikçe sıcaklıkların genellikle düştüğü görülmektedir.
Haritada görülen bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisidir ?
Dünya’nın ekseninin Ekvator’a dik olması
Dünya’nın ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru dönmesi
Güneş ışınlarının düşme açışlarının farklı olması
Dönencelerden Ekvator’a doğru yıl boyunca rüzgar esmesi
Dünya’nın yörüngesinin elips şeklinde olması

Aşağıdaki haritada gösterilen M noktasında yıllık sıcaklık ortalaması 17°C, N noktasında 9 °C, P noktasında 18 °C, R noktasında 15 °C’dir.
Bu noktalardan M ile N, P ile R arasındaki yıllık sıcaklık farkını oluşturan
başlıca etkenler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir ?
M – N
P – R
Bakı Enlem
Bitki örtüsü Yükselti
Yükselti Enlem
Yükselti Bakı
Enlem Bitki örtüsü

Yukarıda bir bölgenin izoterm haritası verilmiştir.
Bu haritadaki bilgilere dayanarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz ?
Düşük sıcaklık adacığı, kapalı izoterm eğrisiyle gösterilmiştir.
İzoterm eğrileri birer derece aralıkla geçmektedir.
X noktasından Y noktasına gidildikçe sıcaklık artmaktadır.
Bir eğri üzerindeki her noktanın sıcaklık değeri aynıdır.
Sıcaklık değerleri deniz seviyesine indirgenmiştir.

Yeryüzünden yükseldikçe, sıcaklık her 100 metrede 0,5 °C azalır. Deniz seviyesinde indirgenmiş sıcaklıklar bu ilkeden yararlanılarak hesaplanır.
Aşağıdaki tabloda, beş merkezin aynı gün ve saatteki gerçek sıcaklıkları ile deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklıkları verilmiştir.
Merkez
Gerçek Sıcaklık (°C)
İndirgenmiş Sıcaklık (°C)
I
-10
-5
II
-5
5
III
0
8
IV
5
12
V
6
12
Tablodaki bilgilere göre, bu merkezden hangisinin yükseltisi en fazladır ?

I B) II C) III D) IV

E) V

Sunum Editörü

Hepsini göster

Yorum ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Kanalımızı takip ederek daha fazla içeriğe ulaşın!